Ankin (Axetilen) – Cấu tạo, Tính chất hóa học
1. Khái niệm và Cấu tạo
Ankin là hiđrocacbon không no, mạch hở, trong phân tử có chứa một liên kết ba C≡C (gồm 1 liên kết xích ma và 2 liên kết pi kém bền). Công thức chung: CnH2n-2 (n ≥ 2).
Chất đơn giản nhất là Axetilen (CH≡CH). Cấu tạo phân tử axetilen là một đường thẳng.
2. Tính chất hóa học (Phản ứng cộng và phản ứng thế đặc biệt)
2.1. Phản ứng Cộng
Do có tới 2 liên kết pi, ankin có thể cộng theo 2 giai đoạn liên tiếp (đứt từng liên kết pi một).
- Cộng Hiđro: Dùng xúc tác Ni/to, ankin cộng thẳng đến ankan. Nhưng nếu dùng xúc tác đặc biệt Pd/PbCO3, phản ứng dừng lại ở giai đoạn tạo anken.
CH≡CH + H2 ⟶ CH2=CH2 (xt: Pd/PbCO3) - Cộng Brom: Ankin cũng làm mất màu nước brom giống anken.
CH≡CH + 2Br2 ⟶ CHBr2-CHBr2 - Cộng HX (nước): Cộng nước vào axetilen có xúc tác (HgSO4, 80oC) không tạo ancol mà tạo anđehit axetic vì sản phẩm trung gian không bền.
CH≡CH + H2O ⟶ CH3CHO
2.2. Phản ứng Đime hóa và Trime hóa
- Đime hóa (Nhị hợp): 2 phân tử axetilen ghép lại tạo Vinyl axetilen (tiền chất sản xuất cao su).
2CH≡CH ⟶ CH2=CH-C≡CH (to, xt) - Trime hóa (Tam hợp): 3 phân tử axetilen ghép lại tạo thành vòng Benzen.
3CH≡CH ⟶ C6H6 (Bột Cacbon, 600oC)
2.3. Phản ứng thế ion kim loại (Phản ứng nhận biết Ank-1-in)
Chỉ những ankin có liên kết ba ở đầu mạch (ank-1-in) mới có nguyên tử H linh động, có khả năng bị thế bởi ion Bạc (Ag+) trong dung dịch AgNO3/NH3 tạo ra kết tủa màu vàng nhạt.
CH≡CH + 2AgNO3 + 2NH3 ⟶ Ag-C≡C-Ag↓ (Vàng nhạt) + 2NH4NO3
Phản ứng này dùng để phân biệt ank-1-in với ankan, anken và cả các ankin có liên kết ba ở giữa mạch (như but-2-in).
3. Ứng dụng
Axetilen khi cháy trong oxi tỏa nhiệt lên tới 3000oC, nên được dùng trong đèn xì oxi-axetilen để hàn cắt kim loại. Ngoài ra, nó là nguyên liệu nền tảng trong tổng hợp hữu cơ để sản xuất nhựa PVC, tơ sợi nhân tạo.